JOVAN DUČIĆ O „NACIONALNOJ UMETNOSTI“

,,Evropskim hrišćanima je nametnuta jedna vera semitska i azijska, jer je hrišćanstvo pre svega proizvod semitskog gena i rase. A samo onaj narod koji je imao svoju sopstvenu nacionalnu religiju mogao je stvoriti svoju nacionalnu umetnost, na način egipatske, grčke, indijske i arapske. Istorija umetnosti nije bila nikad drugo nego jedan deo istorija religije. Ne postoji, barem po mom mišljenju, umetnosti talijanska, engleska, francuska, ruska, poljska ili srpska; postoji samo egipatska, grčka, indijska, muslimanska i hrišćanska…Mikel-Anđelo, Rafael i Leonardo da Vinči nisu predstavnici nacionalne talijanske umetnosti, a još su to manje Đoto i Dante; prvi su predstavnici neopaganstva, a drugi su predstavnici opšte hrišćanske umetnosti: i ni jedni ni drugi nemaju nacionalnog talijanskog nego to što su nikli na talijanskom tlu. Toliko su isto malo predstavnici španske nacionalne umetnosti Morales i Greko, čija je inspiracija bila duboko verska, a ne nacionalna.

Da su kojom srećom Sloveni zadržali svoja stara slovenska božanstva, koja bi vremenom bila usavršavana, onda bismo mogli verovati da bi se vremenom stvorila i jedna originalna i bitno slovenska umetnost. Da su rimski Latini ostali pri svojim primitivnim latinskim božanstvima, i produžili istorijski život i razvitak zajedno sa svojim starim i rasnim oltarima, ne primajući grčki Olimp za svoje nebo, vrlo je verovatno da bi stari Latini imali i svoju nacionalnu umetnost. Ovako, oni su usvojili grčka božanstva, i sledstveno, ostali bili za uvek zatočenici umetnosti vezane za tu tuđu religiju. – Jevreji su narod koji nije imao svoje Muze; ali su bar docnije, i kroz sve peripetije hrišćanske ere, mogli videti kako jevrejski duh i religija nalaze svoj umetnički izražaj u delima hrišćanskih artista, pošto je hrišćanstvo produkt i usavršenje sinagoge. Univerzalna hrišćanska crkva, u umetničkom pogledu, razvila se na štetu ne samo nacionalnih kultova, nego i nacionalnih umetnosti.

Jer otadžbina i jezik ne znače još naciju; nacije, to su pre svega, domaće religije. Mogli su imati svoje sopstvene umetnosti i umetnosti i jedni Asteki ili Ititi, ali hrišćanske nacije predstavljaće, sve ujedno, za buduće ljudstvo daleke i nove ere, samo umetnost hrišćansku, koja je došla u niz ostalih. Nije nacionalna umetnost, kao što neki misle kod nas, ona koja opisuje nacionalnu istoriju i slika narodni život jer su to elementi samo spoljni i jeftini; originalna nacionalna umetnost traži dublje izvore, i to u odnosu čoveka prema njegovoj sudbini, što je izraženo samo u jednoj religiji koja je uvek produkt jedne totalne i sopstvene ideje o životu.“

(Jovan Dučić, iz knjige ,,Gradovi i himere“)