JEVREJSKO POREKLO SRBA- DEO 3.

Stari zavet

To je hrišćanski naziv za zbirku svetih spisa Jevreja, koju Jevreji nazivatu Tanah (nastao je od prvih slova naziva delova ove jevrejske knjige, na jevrejskom-hebrejskom jeziku: Tora (Izvorni naziv Tanakh. Zakon-Pet knjiha Mojsijevih), Nevim (Proroci-19 knjiga) i Ketuvim (Spisi-11 knjiga), uz dodadtke slova „a“ između suglasnika)), a koju čine 35 knjiga zakona, istorije, proroštava i poezije (pesama).

Hrišćanstvo ovaj jevrejski sveti kodeks, Stari zavet (Sveto pismo) ravnopravno uključuje u ukupni tekst jevrejske Biblije, kao svoje svete knjige i kao svoje svete spise.

Stranica hebrejskog prepisa Tanaha, Irak, prva polovina 11.veka

Poslanica Jevrejima

Ovo je jedna od poslanica svetog apostola Pavla (hebrejsi Savla) i jedna je od knjiga hrišćanskog Novog zaveta. Premda se njeno autorstvo pripisuje apostolu Pavlu, nekoliko teologa i istoričara smatra da je autor anoniman. Pisana je u Italiji između 60-te i 100-te godine i njome se njen autor obraća Jevrejima koji su već primili hrišćanstvo (judeohrišćani) i proganjani su od strane Rimljana. Zbog patnji i muka kojim su sada kao hrišćani izloženi, on ih poziva da izdrže. Pa kaže: “ Sećate se prijašnjeg vremena kada ste, tek prosvećeni, podnosili čestu borbu i stradanje, delom javno izvrgnuti izrugavanju i nevoljama, a delom postavši drugovi onima koji žive tako“ (Novi zavet; Poslanica Jevrejima; 10: 32, 33).

Povod za pisanje ove Poslanice je bio strah da će novi hrišćani (ranohrišćani-judeohrišćani), a koji su bili Jevreji, izgubiti početno oduševljenje novim učenjem i verovanjem, te napustiti hrišćanstvo i vratiti se starim jevrejskim običajima i veri. Čestim citiranjem jevrejskog Starog zaveta, autor ove poslanice uverava Jevreje da je Isus Hrist i poruka njegovog učenja „nadmoćnija“ od anđela Mojsija i Jošue ( Isusa Navina, uspešnog jevrejskog vođe koji je vodio jevrejski „narod“ posle smrti Mojsija, i uveo ih u Izrael), što indirektno treba da znači i od postulata same jevrejske vere.

Jedno od značajnih mesta Svetog pisma koje govori o veri na izuzetno slikovit način je 11. glava poslanice Jevrejima. Navedeno poglavlje Poslanice Jevrejima se zasigurno može nazvati himnom jevrejske vere.

Jevanđelje po Jevrejima

Neki veruju da ono predstavlja jevrejsku redakciju Jevanđelja po Mateju, i da su ga mnogi judeohrišćani smatrali izvornom verzijom tog jevanđelja. To posebno navodi crkveni učitelj, teolog, filozof i prevodilac sveti Jeronim, poznat po prevodi Biblije sa hebrejskog na latinski jezik. U svojim tumačenjima tekstova Biblije on se često pozivao upravo na Evangelijum Hebraeorum ( latinski naziv Jevanđelja po Jevrejima).

Original Jevanđelja po Jevrejima koji je, kako kaže sveti Jeronim u svom radu Adversus Pelagijum, bio pisan hebrejskim kvadratnim slovima na aramejskom jeziku, izgubljen je, ali je njegov sadržaj fragmentarno sačuvan zahvaljujući njegovom prevodu iz 2. veka na grčki jezik, iz spisa crkvenih otaca.

Da rezimiram, nekoliko hrišćanskih teologa i istoričara (Euzebio iz Cezareje, sveti Epifanije Salaminski i Nikifor Prvi Carigradski) smatraju da je ovo delo ili judeohrišćnska verzija kanonski priznatog Jevanđelja po Mateju, sa određenim skraćenjima, ili jedno od apokrifnih nekanoniziranih jevanđelja, čiji su autori bili nazareni ili ebioniti, dakle judeohrišćani, koja umnogome predstavljaju inovernu judaizovanu verziju Jevanđelja po Mateju.


Sedamdeset apostola

Sedamdeset apostola ili sedamdeset učenika su bili Isusovi sledbenici, pratioci i učenici koje je on odabrao i poslao u razne gradove tadašnjeg sveta da šire njegovo učenje (tzv. „dobru vest“), odnosno da šire hrišćanstvo. Oni se u Novom zavetu spominju zajedno samo u Jevanđelju po Luki. Objektivno njih je bilo bar sedamdeset dvoje, i dok se u zapadnom hriščanstvu (katoličanstvu) nazivaju učenici, u istočnom (tzv. „pravoslavnom“) hrišćanstvu se nazivaju „mali“ apostoli. Oni su postajali i prvi episkopi (biskupi) u gradovima u kojima su uspostavljali hriščanstvo i tzv. hrišćansku crkvu.

I ponovo i među ovih 72 takozvana „mala“ apostola skoro svi su bili Jevreji. Spomenuću samo one za koje se sa sigurnošću zna da su bili Jevreji i koji su postali episkopi, „sveci“, đakoni, „mučenici“:

JAKOV (hebrejski Jakov, ubijen 62. godine), brat Isusov. Bio je prvi episkop Jerusalima. Zbog svojih vrlina nazvan je „Pravedni“ i proglašen svecem. Najstarija hrišćanska liturgija je upravo Liturgija svetog Jakova, i ona se služi jednom godišnje na dan njegovog pomena, 23. oktobra.

VARNAVA (Barnaba, ubijen na Kipru 61. godine). Bio je Jevrej iz plemena Levi, rodom sa Kipra. Njegovo jevrejsko ime bilo je Josija (Jošia, Jošiahu, Jozef), što na hebrejskom jeziku znači „Pomaže ga Bog“. Ostali apostoli prozvaše ga Varnava („Sin utehe“). Kao prvi hrišćanski vođa propovedao je u Antiohiji, na Kipru i mnogi mestima Male Azije (današnja Turska). Bio je veoma uticajan među Grcima. I danas se slavi kao osnivač hrišćanske Crkve Kipra. Tzv. Srpska pravoslavna crkva slavi ga 24. juna.

ISUS (hebrejski Jošua), zvani „Varsava“ i „Just“. Sa Matijom (hebrejski Matanijom) je biran kockom umesto Jude Iskariotskog, ali nije izabran. Bio je episkop u antičkom gradiću Elevtepolju, na jugu Judeje. Tzv. Srpska pravoslavna crkva ga slavi 30. oktobra.

TADEJ. Puno ime mu je Juda Tadej, na hebrejskom „Lav hrabri“ (srpski Tadija). Rođen je u Galileji (današnji severni Izrael). Bio je nećak Isusove majke Marije (hebrejski Mirjam). Propovedao je hrišćanstvo u Judeji, Samariji, Idumeji, Siriji i Mesopotamiji, gde je i umro. Autor je takozvane „Judine poslanice“ („Poslanice svetog apostola Jude“), koja je ušla u kanonizovani tekst hrišćanskog Novog zaveta. Zbog širenja hrišćanstva u Jermeniji proglašen je zaštitinikom Jermenske Apostolske Crkve. Tzv. Srpska pravoslavna crkva ga slavi 24. juna.

MARKO (hebrejski Markus, umro 68. godine), evanđelista; autor jednog od ukupno četiri kanonizovana jevanđelja hrišćanskog Novg zaveta. Bio je postavljen za episkopa Aleksandrije. Utemeljitelj hrišćanstva u severnoj Africi, zbog čega je proglašen i svecem. Slavi se kao svetac zaštitinik Venecije gde su njegovi posmrtni ostaci tajno preneti iz Aleksandrije (Egipta) u 9. veku, gde je pokopan u Duždevoj kapeli. Tu je između 1063. i 1073. godine u vizantisjkom stilu sagrađena crkva-bazilika (katedrala) Svetog Marka, kojoj je kasnije dograđen i toranj, a i ceo trg je dobio ime po njemu, Trg Svetog Marka.

Tzv. Srpska pravoslavna crkva slavi Svetog apostola Marka na Markovdan, 8. maja (po Gregorijanskom kalendaru).

Katedrala Svetog Marka

KLEOPA (helenizirano hebrejsko ime Klofa, što znači „Od slavnog oca“), brat Josifov (hebrejski Jozefov, muža Isusove majke Marije-hebrejski Mirjam). Tzv. Srpska pravoslavna crkva slavi ga 27. aprila.

SIMEON (hebrejski Šimon, umro 107. godine), sin Kleopin i Isusovog brata od strica . Bio je vođa jerusalimskih hrišćana i nakon smrti Jakova, drugi epiksop Jerusalima, zbog čega dobija nadimak „Simeon Jerusalimski“. Tzv. Srpska pravoslavna crkva slavi ga 27. aprila.

ANANIJE (hebrejsko ime znači „Onaj koga Jehova štiti“), prvi epiksop Damaska.

STEFAN (grčko ime hebrejskog porekla, znači „Kruna“), prvomučenik (ubijen kamenovanjem 30-tih godina 1. veka). Prvi je u Jerusalimskoj crkvi izabran među sedam đakona (crkvenih služitelja), kao „čovek“ pun vere i duha. Zbog svog propovedanja protiv jevrejskog Hrama, kao kuće Božije i Mojsijevih zakona, bio je kamenovan od strane Jevreja. Tako je kao prvi hrišćanski „mučenik“ nazvan Prvomučenik i proglašen svetim (sveti Stefan).

FILIP (grčko ime hebrejskog porekla, znači „Onaj koji voli konje“) jedan je od 12 Isusovih apostola i jedan od 7 đakona Jerusalimske crkve. Bio je episkop u Traliji u Maloj Aziji. Od strane Rimljana je razapet na krst i ubijen u Hijerapolisu u Maloj Aziji (jugozapadni deo današnje Turske). Proglašen je svecem.

PROHOR (grčko ime hebrejskog porekla, znači „Vođa pesme-hora“). Jedan je od prvih sedam đakona Jerusalimske crkve. Bio je episkop Nikodimije u Vitiniji.

TIMON (hebrejsko ime, znači „Častan, pošten, cenjen), jedan od prvih sedam đakona Jerusalimske crkve. Bio je postavljen za episkopa u Arabiji. Stradao kao mučenik (kao i većina jevreja, „večne žrtve“-mučenici), razapinjanjem na krst od strane Rimljana.

NIKANOR (latinsko-rimsko ime, ubijen 76. godine), jedan od prvih sedam đakona Jerusalimske crkve. Bio je misionar na Kipru. Stradao kao „mučenik“.

Ikona Sveto Nikanora đakona, u crkvi Novodevičij samostana Smolenski u Moskvi, rad ikonografa Fjodora Zubova, 1685. godina

PARMEN, jedan od prvih sedam đakona Jerusalimske crkve. Propovedao je u Maloj Aziji. Hrišćanska tradicija ga identifikuje kao episkopa u gradu Soli na Kipru (ili na Siciliji). Ubijen je 98. godine u Filipi, u grčkoj Makedoniji, u vreme progona hrišćana od strane rimskog cara Trajana. Naravno, proglašen je za „mučenika“ i sveca.

Ovde napominjem da se iz gore navedenog vidi, da su čak 6 od ukupno 7 prvih đakona Jerusalimske hriščanske crkve bili Jevreji, odnosno judeohrišćani (Stefan, Filip, Prohor, Nikanor, Timon i Parmen). Sedmi đakon bio je bivši obraćenik na jevrejsku veru, Grk Nikolas (srpski Nikola) iz Antiohije (današnja Sirija).


TIMOTEJ (grčko ime hebrejskog porekla, znači “ Čast Bogu“ ili “ Počašćen od Boga“. Dolazi od hebrejskog-jevrejskog imena Timon, što znači „Častan“). Rođen je u Anatoliji u Maloj Aziji (današnja Turska). Otac mu je bio Grka, a majka Jevrejka. Bio je učenik i saputnik Pavla (Savla), koji mu je bio mentor i posvetio mu je dve svoje poslanice (Poslanice Timoteju). Pošto mu je otac bio Grk, nije po rođenju osmog dana bio obrezan, ali ga je Pavle pozvao da to učini (Novi zavet, Dela Apostolska; 16:3: „Pavle ga odluči povesti sa sobom, te ga obreza zbog Jevreja koji su se nalazili u tim mestima“), da bi bio u skladu sa jevrejskim Mojsijevim zakonom, te da bi takav obrezan bio prihvatljiv Jevrejima među kojima je širio hrišćanstvo. Umro je oko 97. godine.

SILA (grčko ime hebrejskog porekla. Dolazi od aramejskog imena Seila, a ovo od hebrejskog imena Saul). Jedan od vodećih članova ranohriščanske (judeohrišćanske) zajednice koji je pratio svetog Pavla (hebrejski Savla) na njegovom prvom i drugom misonarskom putovanju širenja judeohrišćanstva, gde je u Solunu, Bereji i Atini, u jevrejskim sinagogama širio judeohrišćansku propoved.

SILVAN (romanizovano latinsko ime grčkog imena Sila, aramejskog Seila, hebrejskog Saul). Verujem da se radi o istoj osobi Sila i da je ovo ime uzeto iz evanđelijskih razloga. Malo se zna o njemu osim pominjanja u Bibliji u Novom zavetu. Kasnije je bio epiksop u Solunu, i naravno, umire kao „mučenik“.

KRISP (romanizovano latinsko ime hebrejskog porekla, znači „Kovrdžavi“). Bio je upravitelj i lider jevrejske sinagoge u Korintu. U hrišćanstvo ga je, zajedno sa njegovom jevrejskom porodicom, preveo sveti Pavle (hebrejski Savle). Bio je prvi judeohrišćanski episkop na Egejskim ostrvima, a kasnije i episkop u Halkidonu, antičkom grčkom gradu i luci na Bosforu. Svetac je i „mučenik“.

ANDRONIK (grčko ime hebrejskog porekla, znači „Osvajač“, „Pobednik“). Bio je episkop Panonije, po kojoj je propovedao zajedno sa svojom ženom Junijom, koja je takođe bila apostol. Prema zapisima iz Biblije, u Novom zavetu, u Pavlovoj poslanici Rimljana; 16:7, gde sveti Pavle kaže: „Pozdravite Andronika i Juniju, moje sunarodnike (negde se prevodi, rodbinu moju, Jevreje), osim što potvrđuje da su njih dvoje svakako bili Jevreji (judeohrišćani), daje i pretpostavku da su moguće, bili čak i rođaci svetog Pavla (hebrejski Savla). Oboje su proglašani „mučenicima“.

ARISTOVUL, bio je Jevrej rođen na Kipru, brat apostola Varnave. Bio je episkop Britanije (Britanska ostrva). Dok pravoslavna tradicija smatra da je umro u miru, katolička Crkva smatra da je ubijen i zbog toga mu je dodelila status „mučenika“.

HERODION (Irodion). Bio je episkop Neopatrijski (Patrija, grad u Grčkoj). Sveti Pavle ga u svojoj Poslanici Rimljanima; 16:11, osčovljava kao sunarodnika (Jevreja): „Pozdravite moga sunarodnika (rođaka) Herodiona“.

AGAV (grčko ime hebrejskog porekla, znači „Plemenit, ponosan, svečan“). Jevrej rođen u Antiohiji, značajnom antičkom gradu na obali istočnog Sredozemlja (današnja Sirija) gde su Isusove učenike prvi put nazvali hrišćanima. Na dan „Poslednje večere“ (tzv. Tajne večere) bio je u sobi sa Isusom i dvanaest apostola. Među prvima je koji su prihvatili hrišćanstvo (judeohrišćanin). Imao je dar prorokovanja. Ubijen je od strane Jevreja oko 60. godine. Proglašen je „mučenikom“ i svecem.

LUKIJE (poznat i kao Lukius, romanizovano latinsko ime hebrejskog porekla, znači „Svetlost“. Dolazi od grčkog imena Lukian). Bio je prvi episkop Sirene, značajnog grada i oblasti na severu Afrike (severoistočni deo današnje Libije) koji je pripadao grčkoj koloniji Pentapolisu koju su činili pet gradova: Euhesperid (današnji Bengazi), Tauhira, Barka, Apolonija i kao glavni grad Sirena. Otuda mu i ime sveti Lukija iz Sirene. Pavle ga u svojoj Poslanici Rimljanima; 16:21, naziva „sunarodnikom“ (Jevrejom).

JASON (Od grčkog imena Iason, Eason, što dolazi od reči „Lečiti“). Bio je Jevrej iz Tarsa, glavnog grada Kilikije u Maloj Aziji (današnja Turska), odakle je i sveti Pavle (hebrejski Savle), inače njegov rođak. Sveti Pavle ga i spominje u svojoj Poslanici Rimljanima; 16:21, nazivajući ga „sunarodnikom“ (Jevrejom). Bio je episkop Tarsa, a sa apostolom Sosipatarom je obavljao misionarsku ulogu širenja judeohrišćanstva na grčkom ostvru Krf, gde su njih dvojica podigli i crkvu u čast apostola Svetog Stefana Prvomučenika.

Jason

SOSIPATER (grčko ime). Rođen je u Ahaji, na Peloponeskom poluostvru u Grčkoj. Bio je rođak svetog Pavla (hebrejski Savla). Pavle ga u svojoj Poslanici Rimljanima; 16:21, naziva „sunarodnikom“ (Jevrejom). Bio je episkop Ikonije u Grčkoj. Zajedno sa apostolom Jasonom obavljao je misionarsku ulogu širenja judeohrišćanstva na grčkom ostrvu Krf, gde podižu i crkvu u čast apostola Svetog Stefana Prvomučenika. Proglašen je svecem.

SOSTEN (grčko ime hebrejskog porekla, znači „Siguran u snagu“ ili „Snažan“). Bio je nastojnik i lider jevrejske sinagoge u Korintu. Postao je episkop u Kolofonu, antičkom grčkom gradu u Joniji, oblasti na zapadnoj obali Male Azije (današnja Turska). Negde se poistovećuje sa apostolom Krispom, koji je takođe bio upravnik i lider jevrejske sinagoge u Korintu.

APOLOS (grčko ime, znači „Onaj koji tera zlo“). Bio je Jevrej rodom iz Aleksandrije u Egiptu. Kao savremenik apostola Pavla (hebrejski Savla) odigrao je značajnu ulogu u širenju judeohrišćanstva u Efesu (Mala Azija, današnja Turska) i Korintu (Grčka). Martin Luter, nemački katolički sveštenik i teolog, kasnije i osnivač Protestanske Crkve, kaže da je upravo Apolos autor novozavetne Poslanice Jevrejima. Bio je episkop, ali postoje različita mišljenja, da li u Cezareji, Ikonu, Durasu ili Korintu. Smatra se i slavi kao svetac u više judeohrišćanskih Crkava.

MARKO ZVANI JOVAN. Bio je Jevrej iz Jerusalima. Njegova majka Marija (hebrejski Mirjam) je imala veliku kuću u Jerusalimu. U to vreme bilo je uobičajno da Jevreji nose i semitsko jevrejsko ime i grčko-rimsko ime. Pa je tako i on imao ime Jovan (hebrejski Johanan, Jonah, što znači „Jahve (jevrejski Bog) je milostiv“ i grčko-rimsko ime Marko, koje dolazi takođe od hebrejskog imena Markus. Bio je episkop Biblosa, grada u tadašnjoj Feniciji (sadašnjem Libanu).

ZIN (grčko ime hebrejskog porekla), Jevrej. Biblija ga u judeohrišćanskom Novom zavetu, u Pavlovoj Poslanici Titu; 3:13, zajedno sa pokrštenim Jevrejinom Apolonom, navodi kao „pravnika“. Taj termin je označavao nekoga koji je ili poznavao jevrejske verske zakone (Mojsijeve zakone- Toru) ili grčke zakone. Ta okolnost, kao i činjenica da ga na put sa pokrštenim Jevrejinom Apolonom, zajedno šalje sveti apostol Pavle (hebrejski Savle), od strane pojedinih teologa se tumači da je i on bio pokršten Jevrej. U svakom slučaju bio je episkop Loda, antičkog (i sadašnjeg) grada u Izraelu. Smatraju ga i autorom novozavetne Poslanice Titu.

MARKO (hebrejski Markus) iz Apolonije. Bio je rođak svetog Varnave. Bio je lider apostolske crkve i episkop Apolonije.

AKVILA I PRISCILA su bili bračni par Jevreja iz Ponta (grčke oblasti na severu Male Azije, na obali Crnog mora, današnja severna Turska). U Novom zavetu se spominju na šest mesta. Sveti Pavle (hebrejski Savle) ih prvi put susreće u Korintu (Dela Apostolska; 18:2: „Tu nađe nekog Jevreja imenom Akvila, rodom iz Ponta, koji je upravo pobegao iz Italije zajedno sa svojom ženom Priscilom, jer Klaudije (rimski car) beše izdao naredbu da se svi Jevreji proteraju iz Rima“). Bili su posvećeni judeohrišćanski misionari 1. veka, a Priscila se smatra prvom ženom učiteljom-propovednikom u ranoj istoriji judeohrišćanstva. Tokom vladavine rimskog cara Nerona, prebegli su u Efes gde nastavljaju propovedati Jevanđelje, ali gde bivaju i ubijeni u rimskim progonima Jevreja. Proglašeni su svecima i judeohrišćanskim „mučenicima“.

Za kraj ovog spominjanja i nabrajanja Jevreja koji su postali judeohrišćanski apostoli, a mnogi od njih i episkopi i sveci judeohrišćanske Crkve, potrebno je spomenuti i Jevrejina Simona (hebrejski Šimona) Maga (Simona Vrača). Bio je duhovni i verski učitelj iz Samarije (središnji deo Izraela-Palestine) koji je živeo u 1. veku i vrlo je rano primio judeohrišćanstvo.

Pokušao je da spoji judaističko jevrejsko učenje i judeohrišćanstvo sa elementima vavilonskog haldejskog učenja u kome su magijska znanja imala važnu ulogu. Zato je i dobio nadimak Šimon Magus. Zbog ovih svojih stavova došao je u sukob sa pojedinim Isusovim apostolima, a pre svega sa svetim Petrom, jednim od 12 apostola sa „Poslednje večere“, poznatim i kao Simon (hebrejski Šimon ben Jonah), takođe pokrštenim Jevrejinom.

Sklon mesijanizmu, uticao je na razvijanje verskog pokreta iz koga se posle 70. godina razvio gnosticizam, pa ga mnogi teolozi i rani judeohrišćanski pisci smatraju njegovim začetnikom i „ocem svih jeretika“.

A upravo povedeni njegovim učenjem, nekolicina „malih“ apostola je odstupila od pravovernog judeohrišćanskog učenja i prišla Simonu Magu (Šimonu Magusu). To su bili:

NIKOLAS (srpski Nikola) iz Antiohije (današnja Sirija) judaizovani Grk koji je primio jevrejsku veru, a potom pokršten. Jedan je od ukupno sedam prvih đakona Jerusalimske judeohrišćanske crkve, a kasnije i episkom Samarije;

FIGEL, episkop Efesa (grčkog antičkog grada na zapadu Male Azije, današnja Turska);

HERMOGEN, episkop Megara u Trakiji (istorijska i geografska oblast na krajnjem jugoistoku tzv. Balkanskog poluostrva). Sva trojica su proglašena jereticima.

I za kraj ovog dela: U prvim decenijama judeohrišćanstva, sledbenici Isusa Hrista su dominantno bili Jevreji po rođenju, koji su se nazivali judeohrišćani. Mnogi su se i sami smtrali sektom unutar jevrejske vere, kao što su pre njih bili fariseji, eseni, saduceji. Oni su i dalje upražnjavali i poštovali sve aspekte jevrejske vere, uz dodatak da je Isus (hebrejski Jošua) bio onaj, po jevrejskom Starom zavetu, očekivani Mesija. Zato su oni bili i više približni onome što danas zovemo Mesijansko jevrejstvo.

Nastaviće se…